بسیاری از بازدیدکنندگان نمایشگاه کتاب تهران، فارغ از آن گروهی که برای خوردن بستنی، نوشابه، آبمعدنی و ساندویچ و یا گردش میان راهروها روانه نمایشگاه میشوند، علاقه دارند با کتابهای جدید و رونمایی از آثار چاپ اول روبرو شوند، گویی این رویه چند سالی با مشکلات عدیده روبرو شده و نه تنها در روزهای افتتاح نمایشگاه کتاب این سنت پیگرفته نشده، بلکه هر ساله برخی از کتابهایی که مجوز نشر هم داشته و به چاپهای متعدد هم رسیدهاند، از روی پیشخوان غرفههای مؤسسههای انتشاراتی جمع آوری و مجوز نشر آنان لغو شده است. بر اساس خبرهای منتشر شده در حوزه نشر، بیش از ۷ کتاب از بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب جمع آوری و مجوز آنان لغو شد. اکثر این آثار به حوزه ادبیات تعلق داشت.
در این میان جداول آماری منتشر شده در هفتهنامه "هفته کتاب"، وابسته به وزارت ارشاد و سایت خبرگزاری کتاب، باز هم وابسته به همان وزارتخانه، میتواند تا حدودی این کاستیهای شکل گرفته و قابل لمس در بازار نشر را جوابگو باشد، به همین خاطر نگاهی داریم به آمارهای منتشر شده از سال ۱۳۷۴ تا سال ۱۳۸۴، که دورهای است بس مهم، چرا که در این دهسال میتوان فعالیتهای حوزه نشر را در سه دولت پیگرفت. در سال ۱۳۷۴ (اواسط دوره دوم ریاست جمهوری هاشمی)، در مجموع ۱۰۲۷۲ عنوان کتاب اعم از چاپ اول و تجدید چاپ و کمک آموزشی مجوز نشر گرفت و روانه بازار کتاب شد. دولت خاتمی در سال ۱۳۸۴ با شمارگان ۵۱۵۱۰ عنوان کتاب، سکان مجوز نشر و سیاستهای جاری کتاب را به دولت نهم تحویل داد و در این میان زمینههای نشر کتاب را نیز تا جایی که امکان داشت تغییر داد، هر چند دیری نپایید که با تغیر دولت و جابجایی قدرت، آن سیاستها روی زمین ماند و دیگر اجرا نشد، حتی در برخی از حوزههای نشر رویه خلاف آنها نیز اتخاذ شد.
در این نوشته آمار کتابهای زیرزمینی و چاپ کتب انتشاراتهای خارج از کشور وجود ندارد. متاسفانه هیچ منبع و آمار قابل استنادی در زمینه کتابهای زیرزمینی و بدون مجوز وجود ندارد. اما میدانیم که اکثر افراد کتابخوان نیازهای خود را، بصورت پراکنده و نه دایم، از این بازار تأمین میکنند. کتابهای بدون مجوز را میتوان در چند بخش بررسی کرد؛ کتابهای چاپ شده قبل از انقلاب، کتب منتشر شده در سالهای بعد از انقلاب و لغو شدن مجوز نشر توسط یکی از دولتهای برآمده از انقلاب و کتابهای چاپ خارج از کشور. این بازار نشر نیز مهم است ولی به دلیل وجود نداشتن آمارهای دقیق از حدس و گمان میپرهیزیم و تمام آمار و ارقام بدست آمده را از جداول آماری منتشر شده توسط نشریات رسمی وزارت ارشاد نقل میکنیم.
با نگاهی به جدولهای آماری کتابهای منتشر شده در سالهای ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۴، که بصورت هفتگی، ماهیانه و سالیانه موجود است با یک ایراد اساسی روبرو میشویم، در جداول آماری هفتگی و ماهیانه به عنوانی روبرو میشویم به اسم "کتابهای آموزشی و کمک درسی" ولی این نام و آمار مربوط به این کتابها در جداول سالیانه حذف شده؛ همچنین در توضیحات مربوط به این کتابها نوشته شده: "منظور از موضوع آموزشی و کمک درسی کلیه کتابهایی است که به نحوی با مواد درسی و برنامههای آموزشی تمام مقاطع تحصیلی مربوط هستند و مخاطبان آنها دانشجویان و دانشآموزان از پیش دبستانی تا دانشگاهی هستند". غیب شدن ناگهانی چنین آماری رویهای جدید است که در دولت نهم و با روی کار آمدن مدیران جدید پیگرفته شدهاست. بدون شک چنین رویکردی بخشی از سیاستهای غیره حرفهای مسولین امر است تا نشانههای کاهش نشر کتاب در ایران را پنهان کنند و بهانهای برای انتقاد به محققان ندهند.
جداول آماری نشان میدهد، در طول هر هفته و هر ماه، آمار کتابهای آموزشی و کمک درسی از کلیه کتابهای منتشر شده به مراتب بالاتر است و با فاصلهای بسیار زیاد در صدر قرار میگیرد. این وضعیت به صورت متوالی و در تمام ماهها قابل پیگیری است. به عنوان مثال، بهطور متوسط در هر هفته با بیش از ۲۰۰ عنوان کتاب آموزشی و کمک درسی روبر هستیم، این در حالی است که بهترین وضعیت نشر در مقابل این آمار کتابهای منتشر شده در حوزه "علوم عملی" است که با ۱۷۰ عنوان در رتبه دوم قرار میگیرد. مابقی حوزههای نشر در مقابل این آمار حرفی برای گفتن ندارند. البته کتابهای دینی را در ادامه بررسی خواهیم کرد، چرا که رشد کمّی این کتابها جالب توجه خواهد بود.
باز هم در مقام مقایسه با کتابهای آموزشی و کمک درسی، پرفروشترین کتاب در حوزه سیاست و تاریخ، کتاب "عالیجناب سرخ پوش" بوده که در مدت شش ماه به چاپ ۲۷ ام رسید؛ درست در همان هفتهها و ماهها کتاب "دفتر برنامهریزی به روش قلم چی" به چاپ ۲۱۸ میرسد، با این حال نمونههای آماری کتابهای کمک درسی به یکباره و از سال ۱۳۸۴ در جداول آماری سالیانه غیب شده و مشخص نیست این حجم عظیم کتاب منتشر شده در کدام جداول گنجانده شدهاست.
از ابتدای سال ۱۳۷۴ تا پایان سال ۱۳۷۶، رشد آماری کتابهای منتشر شده چاپ اول و تجدید چاپ نسبت به سال قبل، به شمارگان ۱۰۰۰ عنوان میرسد، این رشد کمی در سال ۷۷ و ۷۸ بصورت کاملا جهشی از تعداد ۱۵۵۰۹ هزار عنوان به ۲۱۳۹۳ هزار عنوان کتاب چاپ شده میرسد. در واقع بعد از سال ۱۳۷۶ است که با بازتر شدن نسبی فضای سیاسی-فرهنگی آثار بیشتری به چاپ میرسد و همچنین کتابهایی که برای دریافت مجوز تجدید چاپ در وزاتخانه ارشاد با مدیریت مصطفی میرسلیم منتظر دریافت مجدد مجوز نشر بودند، بدون مشکل خاصی مجوز دریافت میکنند و راهی بازار نشر میشوند.
با توجه به اعداد درج شده در جداول آماری حوزه نشر کتاب، قبل از سالهای ۱۳۷۶ و ۷۷، وضعیت نشر کتاب در ایران حکایت از ایستا بودن یا حرکتی لاکپشتی دارد. در سالهای ۱۳۷۴ و ۱۳۷۵ بیشتر با کتابهای تجدید چاپ در حوزه دین، ادبیات و علوم عملی روبرو هستیم و نه کتابهای چاپ اول که نتیجه سیاستهای بهکار گرفته شده توسط دولت و مجریان امر است. در واقع "تجدید چاپ" در اکثر مواقع از تولید نکردن و یا جلوگیری از اندیشههای جدید و نو حکایت میکند، یعنی ماجرایی که دوره اول و دوم ریاست جمهوری هاشمی شکل گرفت و سبب شد بسیاری از کتابها در صفهای طویل وزارت ارشاد منتظر دریافت مجوز نشر قرار بگیرند.
در این میان، رشد چشمگیر و کمّی کتابهای دینی، جالب توجه است. در سال ۱۳۷۴، ۹۱۸ عنوان کتاب چاپ اول با موضوع دین روانه بازار نشر شد که بالاترین تیراژ را بعد از کتب درسی و کمک آموزشی از آن خود کرده است. این روال در طول ۱۰ سال ادامه داشته و هر سال تیراژ کتابهای مذهبی از باقی عنوانها با فاصلهای بسیار بالاتر بود. در سال ۱۳۸۴، ۴۷۰۰ عنوان کتاب چاپ اول و ۵۳۹۷ کتاب تجدید چاپ با موضوع دین روانه بازار نشر شدند. در واقع، و در صورت به حساب نیاوردن کتابهای حوزه آموزشی، هر ساله آمار کتابهای دینی به مراتب از حوزههای دیگر بالاتر بوده و همچنان نیز، در سال ۱۳۸۹- ۹۰، بالاتر است.
در مقایسهای دیگر؛ در سالهای ۷۶-۷۵ شمارگان کتابهای ادبیات با فاصله کمی از کتب دینی قرار دارند. اما رشد کتابهای مذهبی در هر سال در جداول آماری دست بالا را دارند، آنچنان که مجموع تیراژ کتابهای چاپ اول و تجدید چاپ کتب فلسفه، علوم اجتماعی، تاریخ و جغرافی و هنر همچنان عقبتر از کتاب دینی هستند.
آمار بالای کتابهای مذهبی و دینی دلائلی فراتر از نیازهای فرهنگی دارد: پرداخت کمک هزینه چاپ به کتابهایی با محتوای مذهبی و خرید آنها توسط دولت برای پخش و ارسال کتابهای مذهبی به سازمانها، ادرات دولتی و نهادهایی که رابطه مستقیم و یا غیر مستقیم با دولت دارند. بهکار گرفتن چنین سیاستی در حوزه نشر آنقدر معمول است که اکثر ادارات، بانکها و حتی شرکتهایی صنعتی بزرگ مانند شرکت نفت، صنایع فولاد، ایران خودرو، سایپا و تعدادی دیگر خود رأساً اقدام به چاپ کتابهای مذهبی میکنند و در میان کارکنان خود بصورت رایگان پخش می نمایند.
ارزانترین کتابها در بازار نشر،کتابهای مذهبی هستند که با پرداخت یارانه های دولتی منتشر میشوند، به عنوان مثال ارزانترین کتابهای مذهبی در طول سالهای ۷۸ الی ۹۰، زیارت اربعین امام حسین(ع)، آشنایی با حضرت مهدی (ع)، معراج، دعای عهد و سخن معصومین بودند که به قمیت ۱۰۰۰ ریال روانه بازار نشر شده اند. بدون شک آمار چاپ و نشر تمام این کتابها در جداول آماری درج شده و میشود. به بیانی دیگر، بالا بودن آمار چاپ کتب مذهبی در سالهای مختلف و رشد کمی این کتابها زاییده سیاستهای دولتهای برآمده از انقلاب اسلامی است که یکی از اهداف خود را مذهبی نگاه داشتن و یا مذهبیتر کردن مردم تعریف میکنند. به اینکه نتیجه این سیاستها چه بودهاست در این نوشته کاری نداریم.
همچنین آمار کتابهای فلسفی، هر ساله از رشد نسبی برخوردار بودهاند. با این حال وضعیت کتابهای تألیفی در مقایسه با کتابهای ترجمه از سال ۷۴ تا سال ۸۳ با شرایط بهتری روبرو بوده،این آمار در سال ۱۳۸۳ به شمارگان ۱۳۲۱ برای کتب ترجمه در مقابل ۹۹۲ برای تالیف رسید. اما مجدداً در سال ۱۳۸۴ با افول تألیفهای فلسفی روبرو هستیم و ترجمه متون فلسفی همچنان از نظر کمیت در مقام بالاتری قرار میگیرند.
جداول آماری هنر و فلسفه، وضعیت نسبتا مشابهی دارند، هر دو موضوع از سال ۷۴ تا ۸۴ از رشد کمی برخوردار بودهاند و رشد کتابهای تألیفی بیشتر بودهاست. با این وجود در مقایسه با کتابهایی با موضوعات دیگر، وضعیت نشر کتاب فلسفی و هنری در تمام سالها ناچیزتر از آمار دیگر عناوین کتابها است.
فراز و فرود آمار چاپ کتاب در ایران، انعکاس سیاستهای دولتهای وقت بوده است، آنچنان که یک کتاب در یک دولت مجوز نشر گرفته و در دولت بعد لغو مجوز میشود؛ یا آنکه نویسندهای در یک دولت مورد احترام بوده و در دورهای دیگر مطرود شناخته شدهاست. البته موارد مضحکی را نیز سراغ داریم که کتابی از یک دولت مجوز نشر گرفته و در همان دولت نیز لغو مجوز شدهاست! همچنین روی خوش نشان دادن مسئولان دولتی به کتابهایی خاص با محتوای مذهبی و یا ادبیات دفاع مقدس در دورههایی سبب شده یک کتاب به چاپهای متعدد با تیراژ میلیونی برسد. چاپهای متعدد کتاب "دا" نوشته زهرا حسینی یکی از صدها و بل هزاران عنوانی است که بصورت رایگان در میان وزارتخانهها، ادارات و سازمانهای دولتی و غیر دولتی پخش شد. هر چند تأثیر این کتابها در میان اهل قلم و قشر کتابخوان ناچیز و یا هیچ است، ولی نمیتوان چشم به روی بالا بودن آمار این کتابها بست.