جمهوری‌خواهی | احزاب| آزادی بیان|اقتصاد سیاسی|مزدبگیران| پیکار برابری| دانشگاه| بین‌الملل| حقوق بشر| سياست جنبش سبز

هر روز با استیو جابز

جمعه ۲۹ مهر ۹۰ - ۴ نظر

فوت استیو جابز بنیانگذار شرکت اَپل خبری بود که تمامی رسانه‌های جهان را در نوردید. کمتر روزنامه‌، هفته‌نامه یا سایتی را می‌توان سراغ گرفت که مطلبی را به این نابغه صنعت رایانه‌ای اختصاص نداده باشند. و چه جای تعجب که ساکنان کره خاکیِ جهانی شده از یکی از عاملان این واقعیت فراگیر، به شکلی جهانی یاد کنند. آنچه جایش در این سوگواری بین‌المللی خالی بود پرسش از ارزش‌هایی بود که در این نوع جهانی شدن‌ فراموش شده‌اند. این نوشته که اول بار در فیسبوک نویسنده آن منتشر شد یادی است از این پرسش‌های فراموش شده و بحثی در مورد چرایی این نسیان عمومی.

متاسفم. با اینکه چند روز گذشته است، هنوز نمی توانم در مورد جریانی که پس از مرگ استیو جابز در اینترنت اتفاق افتاد ساکت باشم. پر شدن صفحات مختلف از جمله‌های قصارِ این به ظاهر قهرمان و تغییر عکس پروفایل کاربران فیس بوک و فاتحه‌های پر از گداز طرفداران سیب گاز زده در سوگ پدری جریان‌ساز، همچنان برای من آزاردهنده و هشداردهنده است. این متن هدف مشخص و گرایش اخلاقی دارد و برای همین به هیچ وجه متنی کامل در نقد بت‌سازی از جابز و امثال او نیست و فقط تلاش دارد از منظری متفاوت از آنچه تا کنون گفته شده به مسئله نگاه کند.
برای من، موضوع استیو جابز نیست. موضوع مخالفت با تکنولوژی و زندگی مدرن نیست. موضوع زیر سؤال بردن رفتارهای غیرخیرخواهانه او در مورد کارگران فقیر چینی یا بهره کشی یا تأیید نظام سرمایه‌داری یا زیر سؤال بردن قواعد اقتصاد آزاد در مورد قراردادهای انحصاری یا تقویت پایه‌های استثمار یا قدرت بخشیدن به چین به عنوان رقیبی اقتصادی و در عین حال فاسد از منظر فرهنگی و سیاسی نیست. حرفی از موضوع خیِّر نبودن او نسبت به مؤسسه‌های انسان‌دوستانه و خیریه با وجود ثروت میلیاردی نیز دیگر برای من اهمیت خاصی ندارد و حتی از خیر اثبات کوچک بودن نقش او در آنچه به عنوان معجزه تکنولوژی می‌نامند - که من نمی‌دانم کدام پیشرفت را در میان پیشرفت‌های هر روزه‌ی تکنولوژی هدف می‌گیرد (شاید تکنولوژی مولتی تاچ !)- نیز می‌گذرم.
این روزها از همه چیز حرف زده شد. کج فهمی‌هایی از لیبرالیسم که گرایش های مختلف این "آزادی" را تنها در سود اقتصادی و جدایی اخلاق از زندگی روزمره فهم کرده‌است. با درکی قرن هجدهمی از آدام اسمیت، تولیدات شرکت اپل به نوعی کمک‌های غیر مستقیم و خیرخواهانه به بشریت تبدیل شد. شناخت ساده‌انگارانه مدرنیسم در فرم ماکیاولی، جدایی اخلاق و سیاست را به جدایی اخلاق و تجارت گسترش داد و بی‌اخلاقی را در دستیابی به "موفقیت اقتصادی" موجه جلوه داد. همه چیز فدای رشد اقتصادی و نقش سرمایه در بهبود سطح زندگی بشر شد و مثل همیشه، شیءوارگی اندیشه و صنعت واردات اندیشه از غرب، دود کج فهمی‌ها را به چشم همه فرو کرد. البته اینها همگی در کشوری که فیلسوف‌ها هم مثل همه چیز به شیء تبدیل شده‌اند و برای کورس اندیشه‌ورزی نقش نیترو را بازی می‌کنند، برای من قابل فهم هستند و موضوع بحث من قرار نمی‌گیرند.
موضوع برای من، اضمحلال اخلاقی است. فرو رفتن یک جامعه در شبیه‌سازی‌های کور از فرهنگ و اقتصادی که اصطلاحاً سرمایه‌داری نامیده شده است. سرمایه داری خوب باشد یا نباشد، نگرانی من از جامعه امروز ایران چیز دیگریست. مسئله برای من این است که چطور جامعه‌ای، مردی را به عنوان قهرمان خطاب می‌کند و یا حداقل می‌ستاید، که باهوش بوده و با نبوغ ذهنی خود توانسته پیشرفتی در تکنولوژی ایجاد کند؛ اما به این موضوع بی توجه است که این مرد باهوش، نتیجه و هدف این نبوغ سرشار خود را در درآمد میلیاردی است، دیده‌است. این مرد هدفی داشت، و به آن رسید. این هدف در ذهن من خارج از قواعد و روابط زندگی روزمره معنی پیدا نمی‌کند: کار می‌کنم، پول می‌گیرم؛ هر چه بهتر کار کنم، بیشتر پول می‌گیرم. برای من مشخص نیست که حتی اندک تفاوت او با همه آدم‌های عادی امروز جز اینکه کارگر بهتری بود در چیست؟. یک نفر به این سوال من جواب بدهد.
اما برای من که آنقدر به زندگی خوشبین نیستم که فکر کنم رشد اقتصادی درد بشر امروز را حل می‌کند، انسانیت خارج از این قواعد عادی تعریف می‌شود. خارج از روزمرگی‌ها، شباهت‌ها، عادی بودن‌ها و تن دادن‌ها. برای من کسی بعد و قبل از مرگش قابل احترام است که حداقل یک جا به آنچه بر او تحمیل شده است، نهِ محکم بگوید و بیرون روزمرگی ها بایستد. کسی که نتیجه ساده و مستقیم دردی که می‌کشد را در جیب‌هایش ندیده باشد. کسی که خروج کند، از مصلحت‌ها و روزاندیشی‌ها و خارج از لایه کثیف زندگی، موضعی انسانی بگیرد. کسی که در گیرودار فشارها و درگیری‌ها، اخلاق را عرصه‌ای مجزا نداند. اما این مرد برایم هیچ نشانه‌ای از ارزش‌هایم ندارد. جابز تاجر موفقی بود. من در میان قهرمانهایم تاجر نمی‌خواهم؛ انسان می‌خواهم. و اگر فردی قهرمانم نباشد، ستایشش نمی‌کنم.
و این مسئه برای من در جامعه‌ای زجرآورتر می‌شود که قهرمان دارد. جامعه‌ای که ادعا می کند آیت الله منتظری را فهمیده و اسم پدر معنوی را بر او گذاشته است. جامعه‌ای که زندانی اعتقادی دارد. برای یک لحظه بزرگی آدمی مثل منتظری (که مشخصاً بیشتر دیدگاه‌هایش مورد تأیید من نیست) را با جابز مقایسه کنید. خنده‌تان نمی‌گیرد از بت‌سازی‌ای که صورت گرفته است؟ می‌گویید هر کدام به منظوری مجزا انسان بزرگی هستند، اما من فکر می‌کنم فقط یک چیز می‌تواند انسان‌ها را بزرگ کند؛ و آن فاصله گرفتن از خودخواهی‌های مادی و روزمره است. سؤال من اینجاست که چرا هیچ کس عکس پروفایلش را به تصویر کشیشی تغییر نداد که به خاطر اعتقاد انسانی‌اش برایش حکم اعدام صادر کرده‌اند و او همچنان بر سر دیدگاهش ایستاده است. چه بر سر آزادی خواهی‌مان آمده که سرمایه داری در امریکا که تره‌ای برای دردهای ما خرد نمی‌کند، ما را آنقدر مجذوب خودش کرده که برای توجیه علاقه‌مان باید از اشتغال‌زایی او دفاع کنیم؟ و اگر هم دفاع می‌کنیم چرا فراموش می‌کنیم که آن چیزی که انسان‌ها را خاص، و از سطح اولیه‌ی زنده بودن جدا می‌کند، در روابط اقتصادی و مادی زندگی نمی‌گنجد؟ اگر آن چیزی که انسانیت و اخلاق نامیده می‌شود این ها که من به ذهنم می‌رسد نیست و چیز دیگری قابل تصور است، جابز، با کدام یک از این معیارها تطابق دارد؟
برای من زندگی مرزهایی به دور خودش دارد. آدم‌ها معمولاً در داخل این مرزها حرکت می‌کنند و به چیزی بیرون از آن نمی‌رسند. برای من این مرد درون مرزها بود و نتیجه زحمت‌هایش را هم مثل خیلی آدم‌های دیگر دید. هدف‌هایش در همین چهارچوب های ساده زندگی معمولی تعریف می‌شد و چون باهوش‌تر بود، بیشتر به هدفش رسید. عروج نکرد. نشانی متفاوت از روی اختیار و انتخاب رو نکرد. من از کارنامه یک انسان، بیشتر از تن دادن به جبر انتظار دارم.